Preview document (🔗 origineel)

---

Tijdens het Algemeen Overleg landroof op 18 september jl. (Kamerstuk 26 234, nr. 149) met de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Financiën heb ik toegezegd om uw Kamer te informeren over doelstellingen en kwantitatieve ontwikkelingen van door Nederland ondersteunde projecten en programma’s gericht op het verbeteren van land governance. In deze brief kom ik daar graag op terug.

Doelstellingen van land governance waarop Nederland actief is

In de afgelopen jaren heb ik met diverse partners bijgedragen aan het bereiken van resultaten in ontwikkelingslanden ten aanzien van vijf doelstellingen van land governance:

1. Verbeteren van kennis over beleid en wet- en regelgeving

2. Versterken van landadministratiesystemen

3. Beter landgebruik en duurzaam gebiedsbeheer

4. Verminderen van landconflicten

5. Vergroten van de toegang tot land voor vrouwen

Deze bijdrage is onderdeel van mijn brede aanpak om landroof tegen te gaan en inclusieve economische ontwikkeling te bevorderen. Integratie van kleinschalige landgebruikers in lokale, regionale en internationale economische ketens is daarbij essentieel.

De inzet op betere land governance is op zichzelf uiteraard niet voldoende om doelstellingen als duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, een beter ondernemingsklimaat en vrede en veiligheid te bereiken. Daarvoor dient, complementair, ook aan aspecten als toegang tot markten, financiën en kennis te worden gewerkt. Dat doe ik binnen verschillende speerpuntprogramma’s van ambassades in ontwikkelingslanden en in nauwe samenwerking met internationale en Nederlandse publieke, maatschappelijke en private instituties.

Behaalde resultaten als gevolg van de Nederlandse inzet op betere land governance

De inzet van Nederland ter bevordering van betere land governance heeft tot de volgende concrete resultaten in ontwikkelingslanden geleid:

• Betere informatievoorziening en kennisvergroting over landkwesties en eigendomsrechten onder burgers;

• Snellere, beter toegankelijke en goedkopere systemen en procedures om land(gebruiks)rechten en -transacties te registreren;

• Gelijkwaardiger relaties tussen investeerders en lokale gemeenschappen;

• Grotere capaciteit bij en invloed van lokale stakeholders bij het bevorderen van betere land governance in ontwikkelingslanden;

• Toename van duurzame productie en productiviteit in de land- en bosbouw;

• Betere bescherming van kwetsbare ecosystemen.

We zijn er echter nog niet. Landroof vindt nog steeds plaats en inclusieve economische groei blijft een grote uitdaging. Het onderwerp zal de komende tijd terecht hoog op zowel de internationale, als mijn eigen agenda blijven staan. Ik zal me dan ook blijven inzetten om land governance te versterken, met de richtlijnen van het Committee on World Food Security (CFS) als belangrijke leidraad. De internationale (h)erkenning van de brede Nederlandse kennis en kunde op het terrein van land governance komt daarbij goed van pas. Ik heb de afgelopen periode gesproken met NGOs, kennisinstellingen en financiële instellingen afzonderlijk. Zoals afgesproken met uw Kamer zal ik ook een ‘multi-stakeholder’ dialoog op gang brengen met al deze partijen.

Ontwikkelingen rond Nederlandse inzet op land governance doelstellingen

Hieronder geef ik per doelstelling een overzicht en meer gedetailleerde informatie over een aantal programma’s en projecten die illustratief zijn voor de Nederlandse inzet.

1. Verbeteren van de ontwikkeling van en kennis over beleid en wet- en regelgeving

Goede land governance vereist effectief beleid, wet- en regelgeving en kennis en kunde. Nederland heeft hiervoor vanaf 2004 ruim € 32 miljoen beschikbaar gesteld. Met deze middelen is voor € 8 miljoen geïnvesteerd in training en institutionele capaciteitsopbouw. Niet alleen binnen de landsector zelf, maar ook binnen aan land gerelateerde sectoren als milieu en beheer van natuurlijke hulpbronnen. Ook zijn bestaande wetten op het gebied van landbouw, landgebruik en eigendoms- en landrechten aangepast en is onderzoek uitgevoerd om geïnformeerde beleidsontwikkeling mogelijk te maken. Dit type ondersteuning is onder andere verschaft in Bolivia, Macedonië, Mali, Uganda en Zimbabwe. Hierbij is extra aandacht geschonken aan aspecten van landbeleid en wetgeving die van belang zijn voor specifieke doelgroepen, zoals rurale gemeenschappen, kleinschalige producenten en vrouwen. Steun aan maatschappelijk organisaties is daarbij van groot belang geweest.

Ongeveer € 24 miljoen is in deze periode geïnvesteerd in capaciteitsopbouw en onderzoek om procedures voor landregistratie eenvoudiger, goedkoper en begrijpelijker te maken. Landregistratie is in veel ontwikkelingslanden duur en tijdrovend en vereist kennis en kunde waarover veel instituties en burgers niet beschikken. De capaciteitsbouw heeft zich voornamelijk gericht op kadasters, lokale rechtbanken, ministeries en maatschappelijke organisaties. Ook is ingezet op het versterken van de dialoog tussen verschillende partijen voor betere beleidsvorming en ondersteuning van onderhandelingsprocessen tussen investeerders en gemeenschappen of kleinschalige producenten.

Er zijn initiatieven ontplooid in Mozambique, Ghana, Rwanda, Guatemala, Laos, Zuid-Afrika, Tanzania en Uganda. In Ghana en Rwanda steunt Nederland lokale maatschappelijke organisaties die de overheid op haar verantwoordelijkheden aanspreken. Rond het aangaan van duurzame landtransacties worden bijeenkomsten tussen maatschappelijke organisaties en de private sector georganiseerd. Ook heeft Nederland ondersteuning geboden aan maatschappelijke organisaties die kennis en bewustzijn bij burgers vergroten op het terrein van landrechten. Dit is hard nodig, omdat veel burgers niet op de hoogte zijn van hun rechten en hoe zij deze rechten kunnen beschermen bij landtransacties.

2. Versterken van landadministratiesystemen

Het verstrekken van land(gebruiks)certificaten door efficiënte en effectieve landregistratiesystemen en kadasters is een belangrijk onderdeel van land governance. Gedocumenteerde rechten zijn belangrijk om burgers (mannen, vrouwen en jongeren) of gemeenschappen zekerheid te bieden over hun rechten, investeringen en bezittingen en dragen bij aan het voorkomen en oplossen van conflicten en een beter ondernemingsklimaat.

Nederland heeft sinds 2000 € 45.7 miljoen geïnvesteerd in projecten en programma’s gericht op het versterken van landregistratieprocessen en het verstrekken van land (gebruiks-)rechten aan burgers. Door het helpen opzetten van (digitale) kadasters en databanken en het invoeren en financieren van technische instrumenten zoals geografische informatiesystemen (GIS) en infrastructuur is bijgedragen aan eenvoudiger, betaalbare en transparantere landregistratie en –administratie, voornamelijk in rurale gebieden. Deze activiteiten hebben plaatsgevonden in de volgende Nederlandse (voormalige) partnerlanden: Benin, Bolivia, Burkina Faso, Guatemala, Mali, Mongolië, Macedonië, Mozambique, Suriname en Rwanda.

3. Beter landgebruik en duurzaam gebiedsbeheer

Goede land governance is cruciaal voor duurzaam gebiedsbeheer. Nederland heeft daarom de afgelopen jaren rond €40 miljoen geïnvesteerd in beter beheer en gebruik van land en bos in (grensoverschrijdende) regio’s in het Amazone gebied, Ethiopië, Indonesië, Kenia en Mongolië. Lokale overheden zijn in gesprek gegaan met de gebruikers van land, waaronder de oorspronkelijke bewoners (vaak ondersteund door maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen) en bedrijven. Dit heeft geresulteerd in het vastleggen van wettelijke rechten en verantwoorde investeringsbeslissingen.

Ook is geïnvesteerd in het aanpakken van landdegradatie als gevolg van te intensief landgebruik. Boeren, veetelers en bosbouwers hebben beter inzicht gekregen in de effecten van hun gezamenlijk handelen op de natuurlijke hulpbronnen. Door het in kaart brengen van land- en gebruikersrechten en het maken van afspraken konden conflicten tussen akkerbouwers en nomaden of tussen stedelingen en plattelandsbewoners sterk verminderd worden. Op eenzelfde manier werden landrechten van (inheemse) gemeenschappen in bosgebieden vastgelegd, hetgeen heeft bijgedragen aan duurzaam bosbeheer en terugdringen van illegale houtkap. Daarbij is ook aandacht besteed aan het vergroten van de kennis en capaciteit van overheidsinstanties, zowel via trainingen en cursussen als het uitrusten van land(schaps)diensten met bijvoorbeeld geo-informatiesystemen en karteringsapparatuur.

4. Verminderen van landconflicten

In zowel post-conflict landen als meer stabiele ontwikkelingslanden vormen aan land gerelateerde conflicten vaak de hoofdmoot van geregistreerde rechtszaken, zeker op lokaal niveau. Dat kunnen conflicten zijn binnen families, tussen lokale boeren en palmoliebedrijven (bijvoorbeeld in Indonesië) of conflicten over illegaal gebruik van (bos)gebieden voor houtkap, goudwinning of drugssmokkel. Betere land governance is er op gericht het grote aantal landconflicten te verminderen en daarmee bij te dragen aan meer stabiliteit, wat essentieel is voor inclusieve economische ontwikkeling.

Gewelddadige conflicten leiden vaak tot grote aantallen vluchtelingen. Na afloop van een conflict keren vluchtelingen weer terug naar hun oorspronkelijke woongebied. Niet zelden is hun land dan in gebruik door anderen. Nederland ondersteunt de vreedzame terugkeer van vluchtelingen door te helpen bij de teruggave van land.

Ook in meer stabiele landen draagt Nederland bij aan het verminderen van landconflicten. Van belang is daar de versterking van zowel informele als formele bemiddelings- en rechtspraakmechanismen en het stimuleren van de dialoog tussen burgers onderling en die tussen burgers en overheden. Daartoe heeft Nederland tot op heden ongeveer

€ 10 miljoen beschikbaar gesteld aan lokale en internationale maatschappelijke organisaties in Rwanda, Colombia, Zuid-Sudan en Burundi.

5. Vergroten van de toegang tot land voor vrouwen

In ontwikkelingslanden zijn vrouwen verantwoordelijk voor 60% tot 80% van de totale voedselproductie. Desondanks wordt het recht van vrouwen op (toegang tot) land en andere natuurlijke hulpbronnen in veel landen nog steeds niet formeel erkend. Ook waar rechtsgelijkheid tussen mannen en vrouwen wettelijk is vastgelegd hebben vrouwen vaak te maken met obstakels die voortkomen uit het gewoonterecht, het erfrecht, het huwelijksrecht en discriminerende praktijken in de toewijzing van land. Als gevolg van deze rechtsongelijkheid hebben zij bijvoorbeeld niet of nauwelijks toegang tot krediet, tot lidmaatschap van boerenorganisaties en tot gelijkwaardige deelname in besluitvorming. Bij gelijke rechten en kansen voor vrouwen zou volgens berekeningen van de FAO de voedselproductie in 34 ontwikkelingslanden met 4% stijgen waardoor 150 miljoen minder mensen honger zouden lijden.

Gelijke rechten voor vrouwen in de toegang tot land is een doelstelling van het Nederlandse beleid en vormt dan ook een terugkerend thema in door Nederland ondersteunde land governance programma’s. Daarnaast wordt geïnvesteerd in versterking van vrouwenorganisaties die zich inzetten voor rechtsgelijkheid van boerinnen en hun gelijkwaardige deelname in boerenorganisaties.

De afgelopen jaren heeft Nederland €10 miljoen geïnvesteerd in activiteiten van de International Land Coalition (ILC) en de Nederlandse faciliteit Funding Leadership and Opportunities for Women (FLOW), die beide rechtsgelijkheid in de toegang tot land nastreven. Onze samenwerking met de ILC, het Global Land Tool Network (GLTN) en de Houairou Commissie heeft bijgedragen aan betere integratie van vrouwenrechten in land governance programma’s. Concrete projecten hieromtrent met boerinnen zijn uitgevoerd in onder meer Uganda, Ecuador, Ghana, India, Malawi, Mozambique, Zuid Afrika, Zambia en Zimbabwe.

IOB is op dit moment bezig met een beleidsdoorlichting gendergelijkheid. In de beleidsreactie daarop zal ook dit onderwerp aan de orde komen.